e-sparta.gr - Ο οδηγός της Σπάρτης

Μνημεία της πόλης

Tα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της ένδοξης εποχής της Σπάρτης είναι μέχρι σήμερα λιγοστά. Από τις τέσσερις κώμες που ιδρύθηκαν με την άφιξη των Δωριέων στη Λακωνική, η Πιτάνη μπορεί να τοποθετηθεί στα δυτικά της Σπάρτης, στην περιοχή περίπου της σύγ-χρονης Μαγούλας, οι Λίμνες στην ανατολική πλευρά της πόλης, γύρω από το ιερό της Ορθιας Αρτέμιδος κοντά στον Ευρώτα, όπως υποδεικνύει και το όνομα της. Κάπου στο μέσον πρέπει να τοποθετηθεί η Μεσόα, η μέση δηλαδή ωβά (=κώμη) και νοτιότερα η Κυνόσούρα. Ανάμεσα στους οικισμούς αυτούς παρεμβάλλονταν αδόμητες εκτάσεις-αγροί.

Η Σπάρτη κατά τους κλασικούς χρόνους ήταν ατείχιστη. Η οικοδόμηση του τείχους κατά τα ελληνιστικά χρόνια -διαδικασία μακρόχρονη με την οποία ξεκίνησε η πολεοδομική ενοποίηση των τεσσάρων από τις πέντε κώμες που απάρτιζαν τη Σπάρτη- ήταν αποτέλεσμα της συρρίκνωσης της σπαρτιατικής επικράτειας και δύναμης και συνακόλουθο των πολιτικών και στρατιωτικών αλλαγών που συντελέστηκαν στον ελληνικό χώρο κατά την ελληνιστική περίοδο.

Από τις φιλολογικές πηγές προκύπτει ότι κατά το 295 και το 272 π.Χ. η Σπάρτη διέθετε πρόχειρα μόνον οχυρωματικά έργα. Μόνιμα τείχη απέκτησε πιθανότατα κατά τη διάρκεια των Κλεομενικών πολέμων (228-222 π.Χ.) Τα τείχη αυτά ενισύχθηκαν και επεκτάθηκαν κατά την εποχή του τυράννου Νάβιδος (207-192 π.Χ.), καταστράφηκαν το 188 π.Χ. από τον Φιλοποίμενα και κτίστηκαν εκ νέου λίγο αργότερα. Εκτεταμένες επισκευαστικές εργασίες των τειχών έγιναν κατά τον Ιο αι. π.Χ., όπως προκύπτει από το μεγάλο αριθμό ενσφράγιστων κεράμων του τείχους που χρονολογούνται στην εποχή αυτή.

Το τείχος της Σπάρτης είχε λίθινη κρηπίδα και ανωδομή από ωμές πλίνθους, η οποία προστατευόταν από κεράμους (καταστέγασμα). Στο χώρο της σύγχρονης Σπάρτης έχει βρεθεί μεγάλος αριθμός κεράμων που φέρουν σφράγισμα του τύπου «Δαμόσιος/Δαμόσιοι τειχέων». Σε ορισμένες περιπτώσεις, στα σφραγίσματα αναγράφεται επίσης το όνομα του εργολάβου ή του εργαστηρίου παραγωγής και το όνομα του επωνύμου πατρονόμου. Τα κεραμίδια αυτά αποτέλεσαν στοιχείο για την αποκατάσταση της πορείας του τείχους, αν και ένας αριθμός ενσφράγιστων κεράμων βρέθηι περιοχές πέραν αυτής, επειδή πιθανόατ επαναχρησιμοποιήθηκε σε άλλα οικοίδομήματα. Ορθογώνιοι στην κάτοψη πύργοι ενίσχυαν την άμυνα του τείχους. Δύο πύργοι εντοπίστηκαν στα βόρεια της σύγχρονης γέφυρας του Ευρώτα και άλλοι στο λόφο Κλαράκι.

Τμήματα του τείχους αποκαλύφθηκα κατά τις έρευνες της Βρετανικής Αρχαίολογικής Σχολής και τις σωστικές ανασκαφές της ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας στα ανατολικά και βορειοανατολικά σύγχρονης πόλης κατά μήκος της όχθης του Ευρώτα, καθώς και στην περιοχή του λόφου Κλαράκι, στα βορειοδυτικά της πόλης. Τμήμα του τείχους ήταν επίσης ορατό κατά το 19^ο αιώνα στη νότια πλαγιά του λόφου της Ευαγγελίστριας.

Ένα δεύτερο αμυντικό τείχος  οικοδομήθηκε στη Σπάρτη κατά τα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια γύρω από το λόφο της ακρόπολης και το πλάτωμα του Παλαιόκαστρου. Μεγάλα τμήματα του τείχους αυτού είναι σήμερα ορατά σε μεγάλο ύψος. Η γραμμή του τείχους, το οποίο πρέπει να ενσωμάτωσε υπάρχοντα κτήρια, ενισχύθηκε με την οικοδόμηση τετράπλευρων στην κάτοψη πύργων. Σε υστερότερη οικοδομική φάση το τείχος ενισχύθηκε και με ημικυκλικούς πύργους. Για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκε παλαιότερο οικοδομικό και άλλο υλικό, το οποίο συγκεντρώθηκε από τα κατεστραμμένα κτήρια της περιοχής. Στο ανατολικό, μάλιστα τμήμα το υλικό αυτό, τοποθετήθηκε με διακοσμητικό τρόπο. Η οχύρωση αυτή άρχισε να κατασκευάζεται μετά την επιδρομή των Ερούλων το 267 μ.Χ. και πρέπει να ολοκληρώθηκε μετά τις επιδρομές των Γότθων το 396 μ.Χ. , ενώ διατηρήθηκε με συνεχείς επιδιορθώσεις και στα υστερότερα χρόνια.

Τα σημαντικότερα δημόσια κτήρια της Σπάρτης, εντοπίζονται στο λόφο της ακρόπολης και στο πλάτωμα του Παλαιόκαστρου. Εκεί θα πρέπει να ήταν και η αγορά της πόλης, για την ακριβή τοποθεσία της οποίας δεν υπάρχουν μέχρι σήμερα ασφαλή στοιχεία. Σημαντικότατα για τη Σπαρτιατική ιστορία μνημεία οικοδομήθηκαν επίσης στις όχθες του Ευρώτα.